Trong khuôn khổ hoạt động hợp tác học thuật giữa Khoa Dược, Trường Đại học Y Dược, ĐHQGHN và Trường Dược, Đại học Paris-Saclay, GS. Hà Dương Tập đã có buổi giảng chuyên đề “Khám phá và thiết kế thuốc: khái niệm, nguyên tắc và kỹ thuật”, mang đến cho sinh viên, giảng viên nhiều kiến thức cập nhật về quá trình phát hiện, tối ưu hóa và phát triển thuốc hiện đại.

Buổi giảng là dịp để sinh viên và giảng viên Khoa Dược tiếp cận hệ thống tri thức chuyên sâu trong lĩnh vực khám phá và thiết kế thuốc, một hướng nghiên cứu có vai trò quan trọng trong công nghiệp dược phẩm hiện nay. Thông qua bài giảng, GS. Hà Dương Tập đã giới thiệu các nguyên lý nền tảng, quy trình nghiên cứu và những công cụ kỹ thuật đang được ứng dụng rộng rãi trong quá trình phát triển các hoạt chất tiềm năng thành thuốc điều trị.

GS. Hà Dương Tập hiện đang công tác tại Trường Dược, Đại học Paris-Saclay. Các hướng nghiên cứu của ông tập trung vào vật lý sinh học, sinh học cấu trúc và hóa dược. Với nền tảng chuyên môn sâu rộng, GS. Hà Dương Tập đã giúp người nghe hình dung rõ hơn hành trình phát triển một thuốc mới, từ giai đoạn xác định đích tác dụng, tìm kiếm hợp chất có hoạt tính, tối ưu hóa cấu trúc phân tử đến nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng.

Theo nội dung bài giảng, quá trình phát triển thuốc trong công nghiệp dược thường kéo dài khoảng 12–15 năm, với chi phí có thể lên tới 1–3 tỷ USD và tỷ lệ thành công còn nhiều thách thức. Các bước chính trong khám phá thuốc bao gồm xác định đích tác dụng, tìm kiếm các hợp chất ban đầu có hoạt tính, tối ưu hóa thành chất dẫn đường, đánh giá tiền lâm sàng và triển khai thử nghiệm lâm sàng. Trong đó, các đích tác dụng phổ biến có thể là enzyme, thụ thể GPCR hoặc kênh ion. Bài giảng cũng làm rõ sự khác biệt giữa các khái niệm quan trọng như “hit”, “lead” và “drug candidate” trong nghiên cứu phát triển thuốc.

Một nội dung được nhấn mạnh là vai trò của các đặc tính ADME, gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ, đối với khả năng trở thành thuốc dùng đường uống của một phân tử. Các yếu tố hóa lý như kích thước phân tử, độ tan trong lipid, độ tan trong nước, số nhóm cho và nhận liên kết hydro, cũng như độ linh động cấu dạng đều có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thu và sinh khả dụng của thuốc.

Bên cạnh đó, GS. Hà Dương Tập đã giới thiệu các quy tắc dự đoán tính “drug-like” của phân tử, tiêu biểu là quy tắc Lipinski Rule of Five với các tiêu chí về khối lượng phân tử, logP, số nhóm cho và nhận liên kết hydro. Ngoài ra, quy tắc Veber cũng được đề cập với trọng tâm là diện tích bề mặt phân cực và số liên kết xoay nhằm đánh giá khả năng sinh khả dụng đường uống. Đây là những nguyên tắc quan trọng giúp nhà nghiên cứu sàng lọc, lựa chọn và tối ưu hóa các phân tử có tiềm năng phát triển thành thuốc.

Buổi giảng của GS. Hà Dương Tập cũng phân tích vai trò của sản phẩm tự nhiên trong khám phá và phát triển thuốc. Các hợp chất có nguồn gốc từ vi sinh vật, thực vật hoặc sinh vật biển được xem là nguồn tài nguyên quý giá nhờ sự đa dạng về cấu trúc hóa học và tính tương thích sinh học cao. Nhiều ví dụ thực tiễn đã được trình bày, như amoxicillin có nguồn gốc từ penicillin, việc sử dụng nấm men cải biến gen để sản xuất tiền chất artemisinin hay ứng dụng vi khuẩn trong sản xuất insulin người ở quy mô công nghiệp.

Trong phần hóa dược tổng hợp, GS. Hà Dương Tập giới thiệu kỹ thuật sàng lọc hiệu năng cao, sử dụng thư viện hóa học nhằm nhanh chóng phát hiện các phân tử có hoạt tính ban đầu. Từ đó, nghiên cứu mối liên hệ cấu trúc – tác dụng được áp dụng để nhận diện các nhóm chức quan trọng, xác định pharmacophore và tiếp tục tối ưu hóa hoạt tính sinh học cũng như đặc tính ADME. Các ví dụ về quá trình phát triển thuốc chống ung thư như imatinib và các dẫn chất combretastatin đã giúp sinh viên hiểu rõ hơn cách lý thuyết hóa dược được chuyển hóa thành ứng dụng thực tiễn.

Đặc biệt, bài giảng đã cập nhật những xu hướng hiện đại trong thiết kế thuốc hỗ trợ bằng máy tính. Hai chiến lược chính gồm thiết kế dựa trên ligand khi chưa biết cấu trúc protein đích và thiết kế dựa trên cấu trúc khi đã xác định được cấu trúc không gian ba chiều của protein. Các kỹ thuật như fingerprint screening, pharmacophore modeling, docking và virtual screening được giới thiệu như những công cụ quan trọng giúp rút ngắn thời gian, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả trong giai đoạn sàng lọc, tối ưu hóa phân tử. Cơ sở dữ liệu Protein Data Bank cũng được nhấn mạnh như một nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu cấu trúc protein và thiết kế thuốc hiện đại.

Thông qua buổi giảng, sinh viên Khoa Dược không chỉ được củng cố kiến thức nền tảng về hóa dược và phát triển thuốc mà còn có cơ hội tiếp cận các phương pháp nghiên cứu tiên tiến đang được ứng dụng tại các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm quốc tế. Hoạt động này góp phần tăng cường môi trường học thuật quốc tế, mở rộng góc nhìn nghiên cứu cho người học, đồng thời thúc đẩy hợp tác chuyên môn giữa Trường Đại học Y Dược, ĐHQGHN và Đại học Paris-Saclay trong lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu dược học.

Buổi giảng chuyên đề của GS. Hà Dương Tập là một trong những hoạt động có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, khuyến khích tư duy nghiên cứu và truyền cảm hứng cho sinh viên theo đuổi các hướng nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực khám phá, thiết kế và phát triển thuốc.

Một số hình ảnh tại buổi giảng:

• |
• 19/05/26 16:17:15